De gemeente ‘s-Hertogenbosch wil in 2050 klimaatneutraal zijn. Dat betekent dat ook de hele stad Den Bosch van het aardgas af moet. De gemeente heeft in juni 2019 vijf proefbuurten uitgekozen om daar de eerste stappen richting aardgasvrij te onderzoeken. Eén van die buurten is De Buitenpepers, een woonwijk met zo’n duizend huur- en koopwoningen uit de jaren zeventig. Maar hoe rol je zo’n onderzoekstraject als gemeente succesvol uit met voldoende participatie en draagvlak van de bewoners? Dit onderzoeken we middels een gesprek met drie betrokkenen: Monique Jansen, beleidsmedewerkers Energie bij de gemeente ’s-Hertogenbosch, Bernice Kamphuis, procesbegeleider van Buurkracht en bewoner Gabbie van der Kroef uit De Buitenpepers.

“De eerste stap is om je vanuit de gemeente goed te gaan oriënteren op de buurt”, vertelt Monique Jansen van de gemeente ‘s-Hertogenbosch. “Wij zijn in 2017 gestart met de toenmalige ‘Smart Energy Cities aanpak’, een integrale aanpak waarbij de sociaal-maatschappelijke benadering wordt gecombineerd met technisch-economische innovaties. Deze aanpak helpt om wijken versneld aardgasvrij te maken. Eén van de activiteiten in die aanpak is een wijksafari.”

“We zijn toen op de fiets door De Buitenpepers gereden en hebben binnen een paar uur tijd zoveel bewoners gesproken, informatie verzameld en ideeën opgehaald. Toen bleek al snel wat er bij de bewoners leeft. Dat was niet direct het thema aardgasvrij, maar zaken als vocht- en tochtproblemen in de huizen. Aardgasvrij wonen begint natuurlijk ook met goede woningisolatie”, aldus Monique.

 

Verbeteringen aan woningen inzichtelijk maken

De buurtbewoners hadden in dit stadium nog geen actieve rol. De informatie en ideeën die zijn verzameld in de oriëntatiefase naar het onderzoekstraject aardgasvrij werden gebruikt om gemeentelijk beleid rond de energietransitie voor te bereiden. 

Eind 2017 startte de gemeente ’s-Hertogenbosch in De Buitenpepers om de eerste woningen in WoonConnect te zetten. WoonConnect is een online platform waar woningen worden gedigitaliseerd en bewoners kunnen zien hoe ze hun woning kunnen verbeteren om het energieverbruik te verlagen.

 

Krachten bundelen

“We wilden vanuit de gemeente weten welke slimme stappen je in de komende tien à twintig jaar kunt zetten richting aardgasvrij”, vertelt Monique. “Bijvoorbeeld door op een natuurlijk moment woningen voor te bereiden, als mensen een nieuwe keuken nemen of als nieuwe bewoners gaan verbouwen. Maar aangezien simpelweg WoonConnect in de buurt uitrollen niet werkt, hebben we contact gelegd met de Energiegroep Buitenpepers. Deze werkgroep bestaat uit actieve bewoners die al jaren bezig zijn met voorlichting over woningisolatie. Eind 2018 hebben we alle grondgebonden woningen in de buurt opgenomen in WoonConnect. Om vervolgens de betrokkenheid van de bewoners te vergroten heb ik vorig jaar voorgesteld om Buurkracht te betrekken binnen een totaaltraject naar aardgasvrij.”

Draagvlak creëren

Buurkracht gelooft in de kracht van buren. Het heeft aanpakken ontwikkeld om buurtbewoners te begeleiden en te stimuleren tot actie over te gaan. Dat kan een project zijn voor een groen dak, een eetbare tuin of ook voor het opstarten van een energietransitie. 

In het geval van De Buitenpepers stond de wijkaanpak Energie centraal. Buurkracht werkt daarvoor met een format van aan aantal grote buurtbijeenkomsten en kleinere meedenksessies waarin bewoners zelf hun buurtplan schrijven.

 

Talenten uit de buurt

“Gemeenten kunnen de energietransitie niet helemaal zelfstandig doen”, zegt Bernice Kamphuis van Buurkracht. “Ze hebben niet voldoende kennis van de buurt en hebben bewoners nodig om draagvlak te creëren. Ook is het heel belangrijk om de talenten uit de buurt in te zetten. Zij hebben veelal kwaliteiten die de ambtenaren niet kunnen bieden. Wij mobiliseren de buurtbewoners, want zonder hen krijg je het niet georganiseerd.”

 

Pionieren

“Wij bieden vanuit Buurkracht het raamwerk als hulpmiddel en de bewoners bepalen de inhoud. Ik fungeer in feite als buffer en als verbinder tussen bewoners en gemeente, om die kloof te verkleinen. Beide partijen zijn aan het pionieren”, aldus Bernice. “Monique is wat dat betreft de ideale ambtenaar, want zij komt van kantoor af en is enthousiast. Daar heeft Den Bosch echt geluk mee. Als een buurt geen match heeft met een bepaalde ambtenaar dan moeten ze niet teleurgesteld raken maar verder zoeken. Een gemotiveerde en betrokken ambtenaar is heel belangrijk.”

Aan de keukentafel

“Voor mij was deze manier van samenwerking tussen gemeente en bewoners echt nieuw”, beaamt Monique. “Je komt al heel snel achter de voordeur, bij de mensen aan de keukentafel. Dat zijn we traditioneel alleen gewend vanuit de sociale dienstverlening, maar niet bij de milieuafdeling van de gemeente. 

We waren bij de gemeente daarom ook erg gecharmeerd van Buurkracht om ons te helpen dit in de breedte neer te zetten. Door open in te steken kun je per buurt gaan onderzoeken waar de behoeftes zitten. Op die manier wordt er ook eerder wat mee gedaan.”

 

Vast aanspreekpunt

Als vertrekpunt voor het project werd Bernice als onafhankelijke procesbegeleider in april 2019 door Monique aan de deelnemers van de Energiegroep Buitenpepers voorgesteld. Zij hield een soort intake in de buurt met als doel een kerngroep samen te stellen. Bernice: “Ik heb geprobeerd op een enthousiaste manier zoveel mogelijk mensen aan te laten haken. Dat is in korte tijd gelukt omdat het een vrij actieve buurt is die hiervoor open staat. Daardoor hebben we in korte tijd veel stappen kunnen zetten samen met bewoners en gemeente.”

 

Actieve en betrokken buurtbewoners

Bij de officiële start van het Buurkrachttraject in juni 2019 waren vijf buurtbewoners betrokken: drie mensen uit de Energiegroep en twee nieuwe mensen. Een van hen is Gabbie van der Kroef, wiens vrouw Anine Vloedgraven al lange tijd in de Energiegroep actief was. “Ik vond het een heel goed initiatief en wilde daar graag deel van uitmaken,” vertelt Gabbie, “al vond ik het wel een uitdaging dat je niet heel goed inzicht hebt in alle mogelijke stappen in een vooraf gepland traject. Maar we begrepen goed dat deze aanpak juist zo is ingericht om ons te ontzorgen en niet om ons te betuttelen. Het is heel goed dat Bernice er als onafhankelijk projectleider bij kwam en het voortouw nam. Want wie zijn wij als initiatiefnemers om tegen andere buurtbewoners te zeggen dat onze buurt van het aardgas af moet? Dat kan wel discussie opleveren. Bernice gaf ons dat mandaat. Om de energietransitie aan de orde te stellen in de buurt heb je toch echt de inzet van professionals nodig. Daardoor krijg je ook meer respons van bewoners.”

Meedenkteam

Samen met de kerngroep organiseerde Bernice in juni 2019 de eerste grote buurtbijeenkomst. Daarbij gaf de wethouder ook aan de buurtbewoners uitleg over het waarom van de energietransitie en de rol van de gemeente. 

Tijdens deze buurtbijeenkomst werd een groter meedenkteam opgericht dat uiteindelijk bestond uit dertig mensen verdeeld over een aantal werkgroepen voor onder meer communicatie, techniek en markten. “Buurkracht is er heel goed in om in hele korte termijn mensen bij elkaar te brengen en een meedenkteam te vormen. En ik merkte al meteen dat de buurt zichzelf heel goed kan organiseren. Het werkt als een olievlek”, vindt Monique.

 

Buurtplan 2020

“Een goede samenwerking en interactie tussen de werkgroepen is cruciaal om goede besluiten te kunnen nemen”, zegt ook Gabbie. “Bij ons werkte dat goed. Je moet echt de talenten, ervaring en professionaliteit van de mensen uit de groep zien te benutten. We zijn gaan kijken naar welke alternatieven technisch haalbaar en betaalbaar zijn, wat de mogelijkheden zijn van collectieve inkoop en hoeveel mensen je mee zou kunnen krijgen. De leden van het meedenkteam hadden daarbij een adviserende en coproducerende rol. Vanuit het meedenkteam hebben we zelfstandig een overkoepelend Buurtplan 2020 ontwikkeld. Naast het onderzoek naar aardgasvrij is er in De Buitenpepers bijvoorbeeld ook behoefte aan een buurtvereniging die thema’s als leefbaarheid, klimaatbestendigheid en veiligheid gaat aanpakken.”

 

Hoe nu verder naar aardgasvrij?

Op de laatste buurtbijeenkomst van het Buurkracht-traject presenteerde de meedenkgroep het Buurtplan 2020. Gabbie: “We hebben daarin verschillende scenario’s voor de buurt uitgewerkt. Als alternatief voor aardgas heeft op termijn de aanleg van een lage-temperatuur-warmtenet de voorkeur. Ofwel met een collectieve warmtepomp of met een net waarbij de bewoners ook zelf een eigen warmtepomp aanschaffen.”

Na de presentatie van het Buurtplan 2020 stopte het traject van Buurkracht in november 2019. “Voor mij is het project afgerond, maar ik ben nog wel betrokken”, vertelt Bernice. “Want ik zie bij de bewoners in De Buitenpepers echt een verlangen om het project voort te zetten.” 

Die taak rust op de schouders van het meedenkteam. “Het is een half jaar heel intensief geweest”, zegt Gabbie. “Het vertrek van Bernice als procesbegeleider voelde wel wat abrupt en daarmee brak voor ons een nieuwe fase aan. Je krijgt een nieuwe groepsvorming en moet een doorstart maken. Het is echt een achtbaan die omhoog en omlaag gaat.”

 

Bewoners pakken door

Na de officiële afronding van het Buurkracht-traject stond er in De Buitenpepers een groep actieve bewoners klaar die verder aan de slag wil met het isoleren van woningen, het verbeteren van de leefbaarheid en onderzoek naar een alternatief voor aardgas.

Wethouder Mike van der Geld van de gemeente ’s-Hertogenbosch, verantwoordelijk voor onder andere Energie en Klimaat, is nauw betrokken en trots op de betrokkenheid van de inwoners uit de vijf proefbuurten, waaronder De Buitenpepers: “Wij zijn de eerste generatie die de gevolgen van klimaatverandering ondervindt en die er daarom echt iets aan gaat doen. Als we willen dat de stad bewoonbaar blijft voor onze kinderen is het nodig stappen te zetten op weg naar een duurzaam ‘s-Hertogenbosch. Het Buurtplan is een mooi voorbeeld van hoe je samen en met elkaar verder komt! In De Buitenpepers slaan de inwoners die wegen nu al in. Dat is inspirerend voor de hele gemeente. Onze ambitie is een duurzaam en CO2-neutraal ’s-Hertogenbosch in 2050 te zijn. Dit is ook onderdeel van het landelijke Klimaatakkoord. 2050 lijkt ver weg, maar vraagt nu al om actie. We zijn daarom bezig met verschillende maatregelen. Door energie te besparen en te kijken naar een andere manier van verwarmen. Bijvoorbeeld het beter isoleren van gebouwen en huizen. Ook aardgasvrij wonen en werken is daar onderdeel van.”

 

Subsidieaanvraag

In december 2019 zijn twaalf leden van het meedenkteam uit De Buitenpepers verder gegaan met de uitvoering van het Buurtplan 2020 en is een nieuwe coördinatiegroep gevormd. “Aanvankelijk wilden we met de coördinatiegroep in ons eigen tempo verder gaan,” vertelt Gabbie, “maar al vrij snel nodigde de gemeente ons uit om voor De Buitenpepers een subsidieaanvraag in te dienen bij het Rijksprogramma Aardgasvrije Wijken van het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Daardoor brak opnieuw een intensieve periode aan om in nauw overleg met de gemeente een tekst voor de subsidieaanvraag op te stellen.”

Elke straat een ambassadeur

Aangezien er met de Rijksbijdrage een bedrag van vier miljoen euro is gemoeid, voor een aardgasvrij-aanpak voor 500 woningen, kan er per gemeente slechts één BZK-aanvraag worden gedaan. 

Half februari 2020 besloot het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente ’s-Hertogenbosch echter om een BZK-businesscase op te stellen voor ’t Zand, een van de andere proefbuurten aardgasvrij.

Gabbie: “De teleurstelling binnen onze Coördinatiegroep duurde gelukkig maar kort. We gaan nu gewoon verder met ons buurtplan in nauwe samenwerking met Monique en de gemeente. De BZK-aanvraag heeft ons wel helpen nadenken over wat we willen en hoe we het gesprek met de bewoners aangaan. We richten ons nu in eerste instantie op informatie over energiegedrag en woningisolatie. We gaan verder uitzoeken wat de mogelijkheden zijn van woningisolatie, hoe je het beste gezamenlijk kunt inkopen en wat een goed alternatief is voor aardgas dat past bij onze buurt. Daarna gaan we terug naar de bewoners. Ons plan is om straks met twee straten in De Buitenpepers aan de slag te gaan met de gezamenlijke inkoop van vloer-, dak- of spouwmuurisolatie. Van daaruit kunnen we een model ontwikkelen en per straat een ambassadeur gaan aanwijzen. Het doel is om alles dan uiteindelijk te bundelen tot een aantrekkelijk aanbod.”

Het onderzoek naar één aardgasvrij-scenario passend bij de buurt wordt in 2020 voortgezet. Dat doen de bewoners in overleg met de gemeente en experts op het gebied van aardgasvrije technieken. De keuze voor het scenario wordt in de loop van 2020 voorgelegd aan de bewoners van De Buitenpepers.

 

Meer weten?

Wijkaanpak Energie: samen goed voorbereid naar een wijkplan aardgasvrij